Αγροτικά μπλόκα: όταν η πολιτική οικονομία της υπαίθρου αποτυγχάνει

Τα αγροτικά μπλόκα δεν είναι απλώς κοινωνικές εκρήξεις διαμαρτυρίας. Είναι πολιτικά γεγονότα που αποκαλύπτουν τη ρήξη ανάμεσα στην οικονομική πραγματικότητα της υπαίθρου και στο κυρίαρχο αναπτυξιακό υπόδειγμα. Η επαναληπτικότητά τους δεν οφείλεται σε «κουλτούρα σύγκρουσης», αλλά στη διαχρονική αδυναμία του κράτους να ενσωματώσει τον πρωτογενή τομέα σε ένα συνεκτικό σχέδιο βιώσιμης ανάπτυξης.

Στον δημόσιο λόγο, τα μπλόκα αντιμετωπίζονται κυρίως ως πρόβλημα λειτουργίας της αγοράς και της κυκλοφορίας. Αυτή η ανάγνωση, όμως, παραβλέπει το ουσιώδες, ότι οι αγρότες καταφεύγουν στη σύγκρουση επειδή έχουν αποκλειστεί από τους θεσμούς κανονικής διαπραγμάτευσης. Όπως θα έλεγε ο Γιούργκεν Χάμπερμας, πρόκειται για ένδειξη αποδυνάμωσης της «επικοινωνιακής λογικής» και υποκατάστασής της από στρατηγικές πίεσης, όταν το θεσμικό πλαίσιο παύει να παράγει συναίνεση. (*)

Από την οπτική της πολιτικής οικονομίας, η ελληνική αγροτική παραγωγή εντάσσεται σε μια αλυσίδα αξίας βαθιά άνιση. Ο παραγωγός αναλαμβάνει το μεγαλύτερο ρίσκο, προχρηματοδοτεί το κόστος παραγωγής και τελικά απολαμβάνει το μικρότερο μερίδιο εισοδήματος. Η υπεραξία μεταφέρεται συστηματικά στη μεταποίηση, στη διακίνηση και στο λιανεμπόριο. Πρόκειται για κλασική περίπτωση ασύμμετρης αγοράς, την οποία ο Τζόζεφ Στίγκλιτζ έχει περιγράψει ως αποτυχία της «αόρατης χειρός» σε συνθήκες άνισης πληροφόρησης και συγκέντρωσης ισχύος. (**)

Οι επιδοτήσεις της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, συχνά στοχοποιημένες στον δημόσιο διάλογο, δεν συνιστούν αναδιανομή πλούτου, αλλά μηχανισμό αποφυγής πλήρους κατάρρευσης του αγροτικού εισοδήματος. Όταν λειτουργούν αποσπασματικά και χωρίς αναπτυξιακή στόχευση, δεν διορθώνουν τις ανισότητες της αγοράς, απλώς τις καθιστούν διαχειρίσιμες. Ο Τομά Πικετί έχει επισημάνει ότι χωρίς θεσμική παρέμβαση, οι ανισότητες τείνουν να αναπαράγονται. Στην ελληνική ύπαιθρο, αυτή η αναπαραγωγή παίρνει τη μορφή εγκατάλειψης της παραγωγής και δημογραφικής ερήμωσης. (***)

Η επίκληση των ευρωπαϊκών κανόνων και των δημοσιονομικών περιορισμών λειτουργεί συχνά ως πολιτικό άλλοθι. Όμως η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν απαγορεύει τη μείωση του κόστους παραγωγής, την ενεργειακή στήριξη της αγροτικής δραστηριότητας ή την ενίσχυση συλλογικών σχημάτων. Αυτό που λείπει δεν είναι η θεσμική δυνατότητα, αλλά η πολιτική βούληση να αντιμετωπιστεί ο πρωτογενής τομέας ως στρατηγικός πυλώνας και όχι ως πρόβλημα προς διαχείριση.

Το πιο κρίσιμο ζήτημα είναι το δημογραφικό. Η γήρανση του αγροτικού πληθυσμού και η απομάκρυνση των νέων δεν αποτελούν ατομικές επιλογές, αλλά ορθολογικές αντιδράσεις σε ένα περιβάλλον ανασφάλειας. Όταν η αγροτική εργασία δεν προσφέρει σταθερό εισόδημα, κοινωνική αναγνώριση και θεσμική προστασία, παύει να είναι βιώσιμη επιλογή ζωής. Το αποτέλεσμα είναι μια ύπαιθρος χωρίς μέλλον, και μια οικονομία πιο εξαρτημένη από εισαγωγές και εξωτερικούς κραδασμούς.

Τα αγροτικά μπλόκα, επομένως, δεν είναι η αιτία του προβλήματος, αλλά το σύμπτωμά του. Όπως σε κάθε κρίση θεσμικής εκπροσώπησης, η κοινωνική σύγκρουση γεμίζει το κενό που αφήνει η πολιτική. Η υπέρβαση του αδιεξόδου δεν θα έρθει με περισσότερη καταστολή ή επικοινωνιακή διαχείριση, αλλά με μια αγροτική πολιτική που θα αποκαθιστά την ισορροπία ανάμεσα στην αγορά, το κράτος και την κοινωνία.

Χωρίς αυτή τη μετάβαση, οι δρόμοι θα συνεχίσουν να κλείνουν. Όχι επειδή οι αγρότες το επιλέγουν, αλλά επειδή το πολιτικό σύστημα αδυνατεί να ανοίξει δρόμους βιώσιμης ανάπτυξης και κοινωνικής συνοχής.

————————————

(* ) Χάμπερμας: Σε μια δημοκρατία, τα κοινωνικά προβλήματα λύνονται κανονικά μέσα από διάλογο, θεσμούς και διαπραγμάτευση. Όταν αυτός ο μηχανισμός δεν λειτουργεί, οι κοινωνικές ομάδες εγκαταλείπουν τον διάλογο και περνούν στην πίεση και τη σύγκρουση.

(**) Στίγκλιτζ: Η αγροτική αγορά δεν λειτουργεί δίκαια ή αποτελεσματικά, επειδή κάποιοι έχουν περισσότερη δύναμη και πληροφόρηση από άλλους. Γι’ αυτό και η “ελεύθερη αγορά” δεν αυτορυθμίζεται, αλλά παράγει αδικία.

(***) Πικετί: Αν το κράτος και οι θεσμοί δεν παρέμβουν συνειδητά, οι οικονομικές ανισότητες δεν μειώνονται από μόνες τους, αντίθετα, βαθαίνουν και κληρονομούνται.

Εθελοντισμός: η πιο σιωπηλή και ριζοσπαστική πράξη ελπίδας!

 

ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΥ!

Ο όρος «Εθελοντισμός» αναφέρεται γενικά στην ηθελημένη πράξη για κάποιο κοινωφελή σκοπό, χωρίς υλικό ή άλλο αντάλλαγμα. Εθελοντής είναι ο πολίτης που προσφέρει ανιδιοτελώς χρόνο, γνώσεις ή δεξιότητες για δράσεις προς όφελος άλλων — χωρίς να περιμένει ανταμοιβή. Ετυμολογικά, προέρχεται από το ρήμα «εθέλω», που σημαίνει «θέλω πολύ» και αυτό ακριβώς εκφράζει: μια συνειδητή, πρόθυμη επιλογή προσφοράς.

Ο εθελοντισμός δεν είναι μόνο μια έννοια — είναι στάση ζωής. Είναι μια διαδικασία που επιδρά εποικοδομητικά στο κοινωνικό σύνολο, ενισχύει την ενεργό συμμετοχή, προάγει τη δημοκρατία και χτίζει δεσμούς αλληλεγγύης σε μια κοινωνία που συχνά δοκιμάζεται από αποξένωση, ανισότητα και κρίσεις.

Η αφορμή για το άρθρο αυτό υπήρξε η αυθόρμητη και συγκινητική συμμετοχή εθελοντών στις μεγάλες πυρκαγιές του καλοκαιριού και όχι μόνο. Άνθρωποι κάθε ηλικίας έσπευσαν να βοηθήσουν, χωρίς θεσμική υποχρέωση, χωρίς αντάλλαγμα, συχνά με κίνδυνο για τη ζωή τους. Η παρουσία τους ενίσχυσε αποφασιστικά τις πυροσβεστικές δυνάμεις και ανέδειξε τη δύναμη της κοινωνικής συνείδησης. Τα αποτελέσματα της εθελοντικής δράσης είναι αληθινά και πολλαπλά.

Ο εθελοντισμός δεν περιορίζεται στην προσφορά, είναι εργαλείο αλλαγής, προσωπικής ενδυνάμωσης και συλλογικής ωρίμανσης. Οι επιδράσεις του αγγίζουν θεσμούς, σχέσεις και συνειδήσεις. Ο εθελοντής δεν είναι παθητικός παρατηρητής. Με τη συμμετοχή του σε κοινές υποθέσεις, ασκεί πολιτική με την ευρύτερη έννοια: συμβάλλει στη διαμόρφωση του δημόσιου χώρου και των αξιών του. Δημιουργεί δεσμούς εκεί όπου επικρατεί η απομόνωση. Είναι ο τόπος συνάντησης ανθρώπων με διαφορετικές εμπειρίες, αλλά κοινή πρόθεση: να βοηθήσουν.

Ασκεί ηθική πίεση και προκαλεί θεσμικές αλλαγές. Γιατί όταν οι πολίτες οργανώνονται και αναλαμβάνουν δράση, φανερώνουν τις ανεπάρκειες των θεσμών — αλλά και τις δυνατότητες βελτίωσής τους.

Η εθελοντική εμπειρία εκπαιδεύει, κινητοποιεί, αλλάζει συνειδήσεις. Προσφέρει ουσιαστικές δεξιότητες και προσωπική ικανοποίηση, συχνά καθοριστική για τη μετέπειτα ζωή του ατόμου.

Μέσα σε έναν κόσμο που συχνά προβάλλει το περιττό ως αναγκαίο, μας επαναφέρει στην ουσία της ανθρώπινης συνύπαρξης.

Ο εθελοντισμός μας αφορά όλους. Δεν είναι για λίγους. Είναι για όλους εμάς που δεν συμβιβαζόμαστε με την απάθεια, που αρνούμαστε να μένουμε θεατές. Κάθε φορά που κάποιος βοηθά έναν συνάνθρωπο, φυτεύει ένα δέντρο, κρατά ένα χέρι σε μια κρίσιμη στιγμή, καθαρίζει έναν δρόμο ή δημιουργεί μια νέα δομή αλληλεγγύης, ο κόσμος αλλάζει.

Και τελικά, ίσως ο πιο ριζοσπαστικός τρόπος να πεις «πιστεύω σε έναν καλύτερο κόσμο», είναι απλώς να σηκωθείς και να πεις: «εθέλω».

Γιατί ο εθελοντισμός είναι η πιο αθόρυβη επανάσταση. Δεν χρειάζεται λόγια για να ξεκινήσει, ούτε άδεια για να αλλάξει κόσμους. Χρειάζεται μόνο ανθρώπους που θυμούνται μια αλήθεια! Καμία χειρονομία αλληλεγγύης δεν είναι ποτέ μικρή.  Κάθε «εθέλω»  είναι ο σπόρος μιας κοινωνίας που αξίζει να ζήσουμε!