Ο λαϊκισμός επιστρέφει – Η δημοκρατία χρειάζεται κοινωνική δικαιοσύνη

Η φωτο είναι δημιούργημα ΑΙ

Η επανεμφάνιση ακραίων πολιτικών φαινομένων στην Ευρώπη δεν αποτελεί απλώς μια ιδεολογική αναμέτρηση. Είναι και ένδειξη μιας βαθύτερης κοινωνικής και πολιτικής κρίσης.

Η παρουσία του Ηλία Κασιδιάρη την ημέρα της εθνικής επετείου της 28ης Οκτωβρίου, της ημέρας που συμβολίζει την αντίσταση του ελληνικού λαού στον φασισμό, επαναφέρει στο προσκήνιο ένα ζήτημα που δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Η ενίσχυση του λαϊκισμού και των ακραίων πολιτικών δυνάμεων στην Ευρώπη δημιουργεί εύλογους προβληματισμούς για την αντοχή των δημοκρατικών θεσμών και το μέλλον των κοινωνιών μας.

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια σημαντική μεταβολή στο ευρωπαϊκό πολιτικό σκηνικό. Κόμματα και πολιτικά κινήματα που αξιοποιούν τον εθνικισμό, τον φόβο, την κοινωνική δυσαρέσκεια και την καχυποψία απέναντι στους δημοκρατικούς θεσμούς διεκδικούν ολοένα μεγαλύτερο χώρο. Η απήχησή τους δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στην πολιτική δημαγωγία. Συνδέεται και με πραγματικά προβλήματα: τις οικονομικές ανισότητες, την εργασιακή ανασφάλεια, την υποχώρηση της αγοραστικής δύναμης, την αδυναμία κοινωνικής κινητικότητας και την απογοήτευση πολιτών που αισθάνονται ότι το πολιτικό σύστημα δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες τους.

Εδώ βρίσκεται και η ουσία του προβλήματος. Όταν η δημοκρατική πολιτική αδυνατεί να δώσει πειστικές απαντήσεις στην καθημερινότητα των πολιτών, δημιουργείται ένα κενό που συχνά καλύπτεται από δυνάμεις οι οποίες υπόσχονται εύκολες λύσεις και αναζητούν ενόχους. Ο λαϊκισμός μετατρέπει την κοινωνική δυσαρέσκεια σε πολιτικό εργαλείο. Αντί να αντιμετωπίζει τις αιτίες των προβλημάτων, καλλιεργεί τον διχασμό και μεταθέτει την ευθύνη σε κατασκευασμένους εχθρούς.

Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε μορφή λαϊκής διαμαρτυρίας ή αμφισβήτησης του πολιτικού συστήματος είναι λαϊκισμός. Η κοινωνική δυσαρέσκεια μπορεί να αποτελεί υγιή έκφραση δημοκρατικής διεκδίκησης. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η πολιτική αντιπαράθεση εγκαταλείπει τη λογική και τα επιχειρήματα, όταν η πολυφωνία αντιμετωπίζεται ως απειλή και όταν κάποιος διεκδικεί το αποκλειστικό δικαίωμα να εκφράζει τη βούληση του λαού.

Η ιστορική εμπειρία έχει δείξει ότι ο αυταρχισμός δεν εμφανίζεται πάντοτε με τη μορφή μιας βίαιης κατάληψης της εξουσίας. Μπορεί να αναπτύσσεται σταδιακά, μέσα από την απαξίωση των θεσμών, την υπονόμευση της ανεξαρτησίας τους, την εχθρότητα απέναντι στη διαφορετική άποψη και την καλλιέργεια της αντίληψης ότι η δημοκρατία αποτελεί εμπόδιο στην επιβολή μιας υποτιθέμενης λαϊκής βούλησης.

Ο λαϊκισμός και ο φασισμός δεν είναι έννοιες ταυτόσημες. Ωστόσο, όταν ο λαϊκιστικός λόγος υιοθετεί τον αποκλεισμό, τη μισαλλοδοξία και την απόρριψη της δημοκρατικής πολυφωνίας, μπορεί να δημιουργήσει πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη αυταρχικών αντιλήψεων.

Από μια σοσιαλδημοκρατική σκοπιά, η απάντηση σε αυτή την εξέλιξη δεν μπορεί να περιορίζεται στην υπεράσπιση των θεσμών ή στην καταγγελία των ακραίων πολιτικών σχηματισμών. Η δημοκρατία χρειάζεται και κοινωνικό περιεχόμενο. Δεν αρκεί να εξασφαλίζει την πολιτική ισότητα, όταν στην πράξη διευρύνονται οι οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες. Δεν αρκεί να αναγνωρίζει δικαιώματα, όταν μεγάλα τμήματα του πληθυσμού στερούνται τις πραγματικές δυνατότητες να τα ασκήσουν.

Η αξιοπρεπής εργασία, η πρόσβαση στην ποιοτική δημόσια υγεία και παιδεία, η κοινωνική ασφάλεια, η προστασία των ευάλωτων ομάδων και οι ίσες ευκαιρίες δεν αποτελούν απλώς επιμέρους κοινωνικές πολιτικές. Είναι βασικές προϋποθέσεις για τη λειτουργία μιας ουσιαστικής δημοκρατίας.

Η σοσιαλδημοκρατική παράδοση στηρίχθηκε ακριβώς στην προσπάθεια να συνδυάσει την ελευθερία με την κοινωνική δικαιοσύνη, την οικονομική ανάπτυξη με την κοινωνική προστασία και την ατομική πρωτοβουλία με τη συλλογική ευθύνη. Αυτή η αντίληψη παραμένει επίκαιρη, ιδιαίτερα σε μια εποχή κατά την οποία η ανασφάλεια και η αίσθηση κοινωνικής αδικίας τροφοδοτούν την πολιτική πόλωση.

Στο ίδιο πλαίσιο χρειάζεται να επαναπροσδιορίσουμε και την έννοια του πατριωτισμού. Η αγάπη για την πατρίδα δεν αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο καμιάς πολιτικής παράταξης. Δεν μετριέται με την ένταση των εθνικών συνθημάτων ούτε με την απόρριψη όσων έχουν διαφορετικές απόψεις. Πατριωτισμός είναι να ενδιαφέρεσαι για την ποιότητα της δημοκρατίας, την ευημερία της κοινωνίας, την αξιοπρέπεια των πολιτών και τις προοπτικές των επόμενων γενεών.

Μια χώρα δεν γίνεται ισχυρότερη όταν διχάζει τους πολίτες της, αλλά όταν δημιουργεί συνθήκες συνοχής, αλληλεγγύης και εμπιστοσύνης. Δεν υπερασπίζεται την εθνική της ταυτότητα αποκλείοντας τους διαφορετικούς, αλλά διασφαλίζοντας την ελευθερία και την αξιοπρέπεια όλων.

Αυτό είναι και το μεγάλο στοίχημα για τις δημοκρατικές πολιτικές δυνάμεις. Να μην περιορίζονται στην αμυντική στάση απέναντι στον λαϊκισμό, αλλά να διαμορφώσουν μια πειστική πρόταση για την κοινωνία. Να αντιμετωπίσουν τις αιτίες της δυσαρέσκειας, να αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και να αποδείξουν ότι η δημοκρατία μπορεί να προσφέρει όχι μόνο ελευθερία, αλλά και καλύτερες συνθήκες ζωής.

Η 28η Οκτωβρίου προσφέρεται για κάτι περισσότερο από την καθιερωμένη αναφορά στο ιστορικό «Όχι». Είναι μια ευκαιρία να αναλογιστούμε τι σημαίνει σήμερα η αντίσταση στον φασισμό και στον ολοκληρωτισμό. Οι άνθρωποι που αντιστάθηκαν δεν υπερασπίστηκαν απλώς μια ημερομηνία ή ένα εθνικό σύμβολο. Υπερασπίστηκαν την ελευθερία, την ανεξαρτησία και το δικαίωμα ενός λαού να ορίζει ο ίδιος τη μοίρα του.

Η ιστορική μνήμη, όμως, δεν έχει αξία όταν περιορίζεται σε επετειακούς λόγους και τυπικές εκδηλώσεις. Αποκτά περιεχόμενο όταν συνδέεται με τη σημερινή κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα.

Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο αν μάθαμε από την ιστορία. Είναι αν είμαστε διατεθειμένοι να υπερασπιστούμε στην πράξη τις αξίες για τις οποίες αγωνίστηκαν προηγούμενες γενιές.

Γιατί η δημοκρατία δεν απειλείται μόνο από εκείνους που την αμφισβητούν ανοιχτά. Αποδυναμώνεται και όταν αδυνατεί να προσφέρει δικαιοσύνη, ασφάλεια και προοπτική στους πολίτες της.

Και απέναντι στον λαϊκισμό, τον αυταρχισμό και τον φασισμό, η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο η μνήμη του χθες. Πρέπει να είναι η οικοδόμηση μιας καλύτερης κοινωνίας σήμερα.

Το Σαντράλ της Δράμας: Από τη λάμψη της ακμής στην ελπίδα της αναγέννησης

Υπάρχουν κτίρια που δεν είναι απλώς πέτρα, τούβλα και σοβάς. Είναι φορείς μνήμης. Κουβαλούν ιστορίες ανθρώπων, στιγμές μιας άλλης εποχής και αποτελούν σιωπηλούς μάρτυρες της πορείας μιας πόλης. Ένα τέτοιο κτίριο είναι το ιστορικό Σαντράλ της Δράμας.

Λίγα μόλις μέτρα πάνω από την πλατεία Ελευθερίας, απέναντι από τον ιστορικό ναό των Παμμεγίστων Ταξιαρχών, δεσπόζει το επιβλητικό νεοκλασικό οικοδόμημα που για πολλές δεκαετίες ήταν γνωστό ως «Μέγα Κεντρικόν Ξενοδοχείον». Η θέση του, στην καρδιά της οδού Βενιζέλου, δεν ήταν τυχαία. Βρισκόταν στο πιο ζωντανό εμπορικό και κοινωνικό σημείο της πόλης, εκεί όπου συναντιούνταν ταξιδιώτες, έμποροι, επαγγελματίες και κάτοικοι της Δράμας.

Το Σαντράλ δεν υπήρξε μόνο ένα ξενοδοχείο. Ήταν τόπος συνάντησης, σημείο αναφοράς και σύμβολο μιας πόλης που γνώριζε οικονομική και κοινωνική άνθηση. Οι προσόψεις του, οι διακοσμήσεις και η αρχιτεκτονική του μαρτυρούσαν την αισιοδοξία και την αυτοπεποίθηση μιας εποχής κατά την οποία η Δράμα αποτελούσε σημαντικό εμπορικό και διοικητικό κέντρο της Ανατολικής Μακεδονίας.

Με το πέρασμα όμως των δεκαετιών, όπως συνέβη και σε πολλά ακόμη ιστορικά κτίρια της ελληνικής περιφέρειας, η ζωή μετακινήθηκε αλλού. Το εμπορικό κέντρο άλλαξε, οι δραστηριότητες περιορίστηκαν και το Σαντράλ εγκαταλείφθηκε στη φθορά του χρόνου. Οι ξεφτισμένοι σοβάδες, τα κλειστά παράθυρα και οι άδειοι χώροι έγιναν ένα διαρκές σύμβολο της παρακμής του παλιού ιστορικού πυρήνα της πόλης.

Κι όμως, ακόμη και εγκαταλελειμμένο, το κτίριο δεν έχασε ποτέ την επιβλητικότητά του. Όποιος περνούσε από τη Βενιζέλου δεν μπορούσε να μην υψώσει το βλέμμα προς την πρόσοψή του και να αναρωτηθεί πώς θα ήταν όταν έσφυζε από ζωή. Σήμερα, η εικόνα αυτή αρχίζει να αλλάζει. Η αποκατάσταση δεν αφορά απλώς τη διάσωση ενός παλιού κτιρίου. Αποτελεί μια πράξη σεβασμού απέναντι στην ιστορία της Δράμας και μια επένδυση στη συλλογική της μνήμη. Η ανακαίνιση του Σαντράλ δημιουργεί την προσδοκία ότι η περιοχή μπορεί να ξαναβρεί μέρος από τη χαμένη της αίγλη, διατηρώντας παράλληλα τον ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό της χαρακτήρα.

Η αναγέννηση του Σαντράλ δεν προέκυψε τυχαία. Αποτελούσε ένα από τα μεγάλα οράματα του αείμνηστου Δραμινού επιχειρηματία και ιδρυτή της Raycap, Κώστα Αποστολίδη, ο οποίος απέκτησε το ιστορικό κτίριο με σκοπό να το διασώσει και να του δώσει ξανά ζωή. Μετά τον θάνατό του, η πρωτοβουλία συνεχίζεται από την πρόεδρο της εταιρείας, Καλλίστη Αποστολίδου, η οποία υλοποιεί το όραμα του πατέρα της. Η αποκατάσταση δεν αποσκοπεί μόνο στη διάσωση ενός σημαντικού αρχιτεκτονικού μνημείου, αλλά και στην αναζωογόνηση του ιστορικού κέντρου της Δράμας, αποδεικνύοντας ότι η ιδιωτική πρωτοβουλία μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη διατήρηση και ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς της πόλης. 

Η διατήρηση των ιστορικών κτιρίων δεν είναι πολυτέλεια. Είναι αναγκαία προϋπόθεση για να μη χαθεί η ταυτότητα μιας πόλης. Μέσα από αυτά, οι νεότερες γενιές μπορούν να γνωρίσουν το παρελθόν τους, ενώ οι παλαιότεροι ανακαλούν εικόνες και μνήμες μιας εποχής που σημάδεψε τη ζωή τους.

Το Σαντράλ δεν είναι απλώς ένα ακόμη προς ανακαίνιση κτίριο. Είναι ένα κομμάτι της ψυχής της Δράμας που επιστρέφει. Και ίσως η αναγέννησή του αποτελέσει την αρχή για την ευρύτερη ανάδειξη και προστασία της ιστορικής φυσιογνωμίας της πόλης, ώστε το παρελθόν να συνεχίσει να συνομιλεί δημιουργικά με το παρόν και το μέλλον.

Ιούνιος 1982 – Δυτικό Βερολίνο

Διαδηλώναμε με την ελληνική κοινότητα του Δυτικού Βερολίνου ενάντια στην πυρηνική κλιμάκωση. Εκείνες τις ημέρες η πόλη ζούσε στον ρυθμό της επίσκεψης του προέδρου των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρήγκαν και των μεγάλων κινητοποιήσεων που προκάλεσε.

Το πολιτικό υπόβαθρο ήταν ο περίφημος Doppelbeschluss του ΝΑΤΟ, η απόφαση του 1979 που προέβλεπε διαπραγματεύσεις με τη Σοβιετική Ένωση για τα πυρηνικά όπλα μέσου βεληνεκούς, αλλά και την εγκατάσταση αμερικανικών πυραύλων Pershing II και Cruise στην Ευρώπη, εάν οι συνομιλίες αποτύγχαναν. Το καλοκαίρι του 1982 οι πύραυλοι δεν είχαν ακόμη εγκατασταθεί, όμως η Ευρώπη ήταν ήδη βαθιά διχασμένη.

Εγώ, με τη φωτογραφική μηχανή πάντα ετοιμοπόλεμη, προσπαθούσα να αποτυπώσω όχι μόνο το πλήθος, αλλά και τις μικρές στιγμές που έλεγαν τη δική τους ιστορία.

Κάποια στιγμή, στο απέναντι πεζοδρόμιο, στεκόταν μόνη της μια νεαρή γυναίκα. Σήκωνε πάνω από το κεφάλι της ένα πρόχειρα ζωγραφισμένο πλακάτ με ένα γουρούνι στα χρώματα της αμερικανικής σημαίας και τη φράση «United Pigs». Δεν θυμάμαι αν φώναζε συνθήματα. Θυμάμαι μόνο ότι, μέσα στη βοή του πλήθους, η μοναχική της παρουσία μου φάνηκε πιο δυνατή από κάθε ντουντούκα. Σήκωσα τη μηχανή σχεδόν ενστικτωδώς και πάτησα το κλικ. Εκείνη τη στιγμή δεν σκεφτόμουν ότι κατέγραφα ένα κομμάτι της ιστορίας. Απλώς προσπαθούσα να διασώσω μια εικόνα που εξέφραζε το κλίμα μιας ολόκληρης εποχής.

Σαράντα και πλέον χρόνια αργότερα, κοιτάζω ξανά αυτή τη φωτογραφία και συνειδητοποιώ ότι δεν βλέπω μόνο μια διαδήλωση του Ιουνίου του 1982. Βλέπω μια Ευρώπη που φοβόταν ότι θα γινόταν το πεδίο μιας πυρηνικής αναμέτρησης των υπερδυνάμεων.

Ο Ψυχρός Πόλεμος τελείωσε, το Τείχος του Βερολίνου έπεσε, η Σοβιετική Ένωση διαλύθηκε. Ωστόσο, η ιστορία δεν σταμάτησε εκεί. Σήμερα, με τον πόλεμο στην Ουκρανία, την επιστροφή της πυρηνικής αποτροπής στο προσκήνιο, την αντιπαράθεση ΗΠΑ–Ρωσίας και τις νέες γεωπολιτικές ισορροπίες, πολλά από τα ερωτήματα εκείνης της εποχής μοιάζουν να επιστρέφουν, έστω με διαφορετική μορφή.

Δεν ξέρω τι απέγινε εκείνη η νεαρή γυναίκα με το αυτοσχέδιο πλακάτ. Ξέρω όμως ότι η φωτογραφία της εξακολουθεί να μου θυμίζει πως πίσω από τις μεγάλες αποφάσεις των κυβερνήσεων υπάρχουν πάντα απλοί άνθρωποι που διαδηλώνουν, ελπίζουν, φοβούνται και πιστεύουν ότι η δική τους φωνή μπορεί να αλλάξει την πορεία των πραγμάτων.

Το Βέλγιο έσωσε την τιμή του Μουντιάλ

Η φωτό είναι δημιούργημα ΑΙ

Το άρθρο γράφτηκε εξαιτίας της παρέμβασης του Αμερικάνου Προέδρου Τραμπ στον πρόεδρο της FIFA, Τζάνι Ινφαντίνο, με την απαίτηση να αρθεί η αυτόματη τιμωρία του Αμερικανού σταρ Φολαρίν Μπάλογκαν, ο οποίος είχε δεχθεί απευθείας κόκκινη κάρτα στον προηγούμενο αγώνα κόντρα στη Βοσνία.  Η Απόφαση «Σκάνδαλο» χαρακτηρίστηκε «αδιανόητη» και προκάλεσε την οργή της UEFA και της Βελγικής Ομοσπονδίας. Η FIFA ανέστειλε την τιμωρία του παίκτη για έναν χρόνο, επιτρέποντάς του να αγωνιστεί κανονικά στο ματς των «16». Ήταν η πρώτη φορά από το 1962 που συνέβαινε κάτι τέτοιο σε Μουντιάλ.  Η Απάντηση δόθηκε στο Γήπεδο. Η εθνική ομάδα του Βελγίου, παρά την αδικία και τις παρασκηνιακές πιέσεις, μπήκε στο γήπεδο του Σιάτλ και διέλυσε τις ΗΠΑ με 4–1

Η ευρεία νίκη του Βελγίου επί των ΗΠΑ δεν ήταν απλώς μια ποδοσφαιρική επιτυχία. Για πολλούς φιλάθλους αποτέλεσε μια υπενθύμιση ότι, παρά τις σκιές που κατά καιρούς πέφτουν πάνω στο άθλημα, ο τελικός κριτής εξακολουθεί να είναι ο αγωνιστικός χώρος. Όταν οι παίκτες μπαίνουν στο γήπεδο, η ποιότητα, η ομαδικότητα και η προσπάθεια μπορούν ακόμη να υπερισχύσουν της ισχύος, της πολιτικής επιρροής και της επικοινωνιακής δύναμης.

Εφόσον δημιουργείται η εντύπωση ότι πολιτικές παρεμβάσεις ή πιέσεις ισχυρών παραγόντων μπορούν να επηρεάζουν αποφάσεις που αφορούν μια διεθνή διοργάνωση, η αξιοπιστία του αθλητισμού δοκιμάζεται. Η ανεξαρτησία των θεσμών και η ίση εφαρμογή των κανονισμών δεν είναι τυπικές διαδικασίες. Αποτελούν την ίδια τη βάση της εμπιστοσύνης των φιλάθλων.

Υπάρχει όμως και μια άλλη, εξίσου σοβαρή απειλή για το ποδόσφαιρο. Η ολοένα μεγαλύτερη εμπορευματοποίησή του. Το ποδόσφαιρο γεννήθηκε στις γειτονιές, στα εργοστάσια, στις αλάνες και στις εργατικές συνοικίες. Ήταν ανέκαθεν το πιο λαϊκό άθλημα του κόσμου, γιατί μπορούσε να παιχτεί από όλους και να το παρακολουθήσουν όλοι.

Σήμερα, όμως, σε πολλές μεγάλες διοργανώσεις, οι τιμές των εισιτηρίων, τα πακέτα φιλοξενίας και το συνολικό κόστος παρακολούθησης αποκλείουν μεγάλο μέρος των απλών φιλάθλων. Οι εξέδρες γεμίζουν ολοένα περισσότερο από όσους διαθέτουν υψηλά εισοδήματα ή από εταιρικούς προσκεκλημένους, ενώ εκείνοι που κράτησαν ζωντανό το άθλημα επί δεκαετίες δυσκολεύονται ακόμη και να βρεθούν στο γήπεδο.

Αυτό δημιουργεί ένα βαθύ παράδοξο. Το πιο λαϊκό άθλημα του πλανήτη κινδυνεύει να μετατραπεί σε θέαμα προσιτό κυρίως στις οικονομικές ελίτ. Το ποδόσφαιρο δεν χάνει μόνο μέρος του κοινού του. Κινδυνεύει να χάσει την κοινωνική του ψυχή.

Η αξία του ποδοσφαίρου δεν μετριέται μόνο από τα τηλεοπτικά συμβόλαια, τις χορηγίες ή τα εμπορικά του έσοδα. Μετριέται από το αν ο εργάτης, ο άνεργος, ο φοιτητής, ο συνταξιούχος και κάθε παιδί μπορούν ακόμη να αισθάνονται ότι το γήπεδο είναι και δικός τους χώρος.

Αν το ποδόσφαιρο θέλει να παραμείνει το παγκόσμιο λαϊκό παιχνίδι, οφείλει να προστατεύσει δύο θεμελιώδεις αξίες. Την ανεξαρτησία των θεσμών του από κάθε εξωαγωνιστική επιρροή και την πρόσβαση των απλών ανθρώπων στις κερκίδες. Χωρίς αυτές, θα εξακολουθήσει να είναι ένα τεράστιο εμπορικό προϊόν, αλλά θα απομακρύνεται όλο και περισσότερο από τον κόσμο που το δημιούργησε.