Ο λαϊκισμός επιστρέφει – Η δημοκρατία χρειάζεται κοινωνική δικαιοσύνη

Η φωτο είναι δημιούργημα ΑΙ

Η επανεμφάνιση ακραίων πολιτικών φαινομένων στην Ευρώπη δεν αποτελεί απλώς μια ιδεολογική αναμέτρηση. Είναι και ένδειξη μιας βαθύτερης κοινωνικής και πολιτικής κρίσης.

Η παρουσία του Ηλία Κασιδιάρη την ημέρα της εθνικής επετείου της 28ης Οκτωβρίου, της ημέρας που συμβολίζει την αντίσταση του ελληνικού λαού στον φασισμό, επαναφέρει στο προσκήνιο ένα ζήτημα που δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Η ενίσχυση του λαϊκισμού και των ακραίων πολιτικών δυνάμεων στην Ευρώπη δημιουργεί εύλογους προβληματισμούς για την αντοχή των δημοκρατικών θεσμών και το μέλλον των κοινωνιών μας.

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια σημαντική μεταβολή στο ευρωπαϊκό πολιτικό σκηνικό. Κόμματα και πολιτικά κινήματα που αξιοποιούν τον εθνικισμό, τον φόβο, την κοινωνική δυσαρέσκεια και την καχυποψία απέναντι στους δημοκρατικούς θεσμούς διεκδικούν ολοένα μεγαλύτερο χώρο. Η απήχησή τους δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στην πολιτική δημαγωγία. Συνδέεται και με πραγματικά προβλήματα: τις οικονομικές ανισότητες, την εργασιακή ανασφάλεια, την υποχώρηση της αγοραστικής δύναμης, την αδυναμία κοινωνικής κινητικότητας και την απογοήτευση πολιτών που αισθάνονται ότι το πολιτικό σύστημα δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες τους.

Εδώ βρίσκεται και η ουσία του προβλήματος. Όταν η δημοκρατική πολιτική αδυνατεί να δώσει πειστικές απαντήσεις στην καθημερινότητα των πολιτών, δημιουργείται ένα κενό που συχνά καλύπτεται από δυνάμεις οι οποίες υπόσχονται εύκολες λύσεις και αναζητούν ενόχους. Ο λαϊκισμός μετατρέπει την κοινωνική δυσαρέσκεια σε πολιτικό εργαλείο. Αντί να αντιμετωπίζει τις αιτίες των προβλημάτων, καλλιεργεί τον διχασμό και μεταθέτει την ευθύνη σε κατασκευασμένους εχθρούς.

Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε μορφή λαϊκής διαμαρτυρίας ή αμφισβήτησης του πολιτικού συστήματος είναι λαϊκισμός. Η κοινωνική δυσαρέσκεια μπορεί να αποτελεί υγιή έκφραση δημοκρατικής διεκδίκησης. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η πολιτική αντιπαράθεση εγκαταλείπει τη λογική και τα επιχειρήματα, όταν η πολυφωνία αντιμετωπίζεται ως απειλή και όταν κάποιος διεκδικεί το αποκλειστικό δικαίωμα να εκφράζει τη βούληση του λαού.

Η ιστορική εμπειρία έχει δείξει ότι ο αυταρχισμός δεν εμφανίζεται πάντοτε με τη μορφή μιας βίαιης κατάληψης της εξουσίας. Μπορεί να αναπτύσσεται σταδιακά, μέσα από την απαξίωση των θεσμών, την υπονόμευση της ανεξαρτησίας τους, την εχθρότητα απέναντι στη διαφορετική άποψη και την καλλιέργεια της αντίληψης ότι η δημοκρατία αποτελεί εμπόδιο στην επιβολή μιας υποτιθέμενης λαϊκής βούλησης.

Ο λαϊκισμός και ο φασισμός δεν είναι έννοιες ταυτόσημες. Ωστόσο, όταν ο λαϊκιστικός λόγος υιοθετεί τον αποκλεισμό, τη μισαλλοδοξία και την απόρριψη της δημοκρατικής πολυφωνίας, μπορεί να δημιουργήσει πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη αυταρχικών αντιλήψεων.

Από μια σοσιαλδημοκρατική σκοπιά, η απάντηση σε αυτή την εξέλιξη δεν μπορεί να περιορίζεται στην υπεράσπιση των θεσμών ή στην καταγγελία των ακραίων πολιτικών σχηματισμών. Η δημοκρατία χρειάζεται και κοινωνικό περιεχόμενο. Δεν αρκεί να εξασφαλίζει την πολιτική ισότητα, όταν στην πράξη διευρύνονται οι οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες. Δεν αρκεί να αναγνωρίζει δικαιώματα, όταν μεγάλα τμήματα του πληθυσμού στερούνται τις πραγματικές δυνατότητες να τα ασκήσουν.

Η αξιοπρεπής εργασία, η πρόσβαση στην ποιοτική δημόσια υγεία και παιδεία, η κοινωνική ασφάλεια, η προστασία των ευάλωτων ομάδων και οι ίσες ευκαιρίες δεν αποτελούν απλώς επιμέρους κοινωνικές πολιτικές. Είναι βασικές προϋποθέσεις για τη λειτουργία μιας ουσιαστικής δημοκρατίας.

Η σοσιαλδημοκρατική παράδοση στηρίχθηκε ακριβώς στην προσπάθεια να συνδυάσει την ελευθερία με την κοινωνική δικαιοσύνη, την οικονομική ανάπτυξη με την κοινωνική προστασία και την ατομική πρωτοβουλία με τη συλλογική ευθύνη. Αυτή η αντίληψη παραμένει επίκαιρη, ιδιαίτερα σε μια εποχή κατά την οποία η ανασφάλεια και η αίσθηση κοινωνικής αδικίας τροφοδοτούν την πολιτική πόλωση.

Στο ίδιο πλαίσιο χρειάζεται να επαναπροσδιορίσουμε και την έννοια του πατριωτισμού. Η αγάπη για την πατρίδα δεν αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο καμιάς πολιτικής παράταξης. Δεν μετριέται με την ένταση των εθνικών συνθημάτων ούτε με την απόρριψη όσων έχουν διαφορετικές απόψεις. Πατριωτισμός είναι να ενδιαφέρεσαι για την ποιότητα της δημοκρατίας, την ευημερία της κοινωνίας, την αξιοπρέπεια των πολιτών και τις προοπτικές των επόμενων γενεών.

Μια χώρα δεν γίνεται ισχυρότερη όταν διχάζει τους πολίτες της, αλλά όταν δημιουργεί συνθήκες συνοχής, αλληλεγγύης και εμπιστοσύνης. Δεν υπερασπίζεται την εθνική της ταυτότητα αποκλείοντας τους διαφορετικούς, αλλά διασφαλίζοντας την ελευθερία και την αξιοπρέπεια όλων.

Αυτό είναι και το μεγάλο στοίχημα για τις δημοκρατικές πολιτικές δυνάμεις. Να μην περιορίζονται στην αμυντική στάση απέναντι στον λαϊκισμό, αλλά να διαμορφώσουν μια πειστική πρόταση για την κοινωνία. Να αντιμετωπίσουν τις αιτίες της δυσαρέσκειας, να αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και να αποδείξουν ότι η δημοκρατία μπορεί να προσφέρει όχι μόνο ελευθερία, αλλά και καλύτερες συνθήκες ζωής.

Η 28η Οκτωβρίου προσφέρεται για κάτι περισσότερο από την καθιερωμένη αναφορά στο ιστορικό «Όχι». Είναι μια ευκαιρία να αναλογιστούμε τι σημαίνει σήμερα η αντίσταση στον φασισμό και στον ολοκληρωτισμό. Οι άνθρωποι που αντιστάθηκαν δεν υπερασπίστηκαν απλώς μια ημερομηνία ή ένα εθνικό σύμβολο. Υπερασπίστηκαν την ελευθερία, την ανεξαρτησία και το δικαίωμα ενός λαού να ορίζει ο ίδιος τη μοίρα του.

Η ιστορική μνήμη, όμως, δεν έχει αξία όταν περιορίζεται σε επετειακούς λόγους και τυπικές εκδηλώσεις. Αποκτά περιεχόμενο όταν συνδέεται με τη σημερινή κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα.

Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο αν μάθαμε από την ιστορία. Είναι αν είμαστε διατεθειμένοι να υπερασπιστούμε στην πράξη τις αξίες για τις οποίες αγωνίστηκαν προηγούμενες γενιές.

Γιατί η δημοκρατία δεν απειλείται μόνο από εκείνους που την αμφισβητούν ανοιχτά. Αποδυναμώνεται και όταν αδυνατεί να προσφέρει δικαιοσύνη, ασφάλεια και προοπτική στους πολίτες της.

Και απέναντι στον λαϊκισμό, τον αυταρχισμό και τον φασισμό, η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο η μνήμη του χθες. Πρέπει να είναι η οικοδόμηση μιας καλύτερης κοινωνίας σήμερα.