Το σκίτσο είναι δημιούργημα ΑΙ
Πώς η δημόσια υπόκλιση μιας εταιρείας για μια αύξηση τιμής αναδεικνύει την ανάγκη για μια οικονομία που βάζει τους ανθρώπους πάνω από τα κέρδη.
Υπάρχει μια ιστορία από την Ιαπωνία που αξίζει να μας προβληματίσει.
Το 2016, η ιαπωνική εταιρεία παραγωγής παγωτού Akagi Nyugyo, η οποία διατηρούσε σταθερή την τιμή του δημοφιλούς παγωτού GariGarikun για 25 ολόκληρα χρόνια — ενός φθηνού παγωτού που παραδοσιακά αγόραζαν τα παιδιά με το καθημερινό τους χαρτζιλίκι —, αποφάσισε τελικά να την αυξήσει κατά 20 γεν (περίπου 9 σεντ), εξαιτίας της κατακόρυφης ανόδου του κόστους παραγωγής.
Η απόφαση αυτή συνοδεύτηκε από μια πρωτοφανή κίνηση: Ο πρόεδρος της εταιρείας Yoshihiro Inoue, συνοδευόμενος από εκατό εργαζομένους, εμφανίστηκε σε τηλεοπτικό σποτ και υποκλίθηκε δημόσια ζητώντας συγγνώμη από τους καταναλωτές. Δεν επιχείρησαν να κρύψουν την αύξηση, να μειώσουν την ποσότητα («shrinkflation») ή να υποβαθμίσουν την ποιότητα. Επέλεξαν να εξηγήσουν με διαφάνεια την απόφαση και να αναλάβουν δημόσια την ευθύνη απέναντι στο κοινό τους, συμπεριλαμβανομένων των μικρών τους πελατών.
Είτε το αντιληφθεί κανείς ως ειλικρινή πράξη εταιρικής κουλτούρας είτε ως μια ευφυή κίνηση επικοινωνίας, το συμπέρασμα παραμένει ουσιαστικό: η σχέση μιας επιχείρησης με την κοινωνία δεν εξαντλείται στη στενή συναλλαγή πωλητή–αγοραστή.
Ο οικονομικός ιστός δεν υφίσταται σε κοινωνικό κενό
Ο καπιταλισμός δεν είναι στοιχείο μονολιθικό. Ούτε όλες οι επιχειρήσεις είναι ίδιες, ούτε όλες οι κοινωνίες λειτουργούν με τις ίδιες αξίες.
Η οικονομική δραστηριότητα διαμορφώνεται από την ιστορία, τους θεσμούς, την παιδεία, τις κοινωνικές αντιλήψεις και, κυρίως, από τους συσχετισμούς ισχύος εντός κάθε κοινωνικού σχηματισμού.
Μια επιχείρηση μπορεί να αντιμετωπίζει τον καταναλωτή αποκλειστικά ως πηγή άντλησης κέρδους. Μπορεί, όμως, να τον αντιλαμβάνεται και ως ισότιμο μέλος μιας κοινότητας απέναντι στην οποία φέρει υποχρεώσεις. Μπορεί να θεωρεί τους εργαζομένους ως αναλώσιμο λειτουργικό κόστος ή να τους αναγνωρίζει ως τους πρωταγωνιστές που παράγουν τον πλούτο της.
Αυτές οι διαφοροποιήσεις δεν είναι διακοσμητικές. Αποτυπώνουν εκ διαμέτρου αντίθετες αντιλήψεις για την οικονομία και τον κοινωνικό της ρόλο.
Από την εταιρική ευγένεια στην κοινωνική δικαιοσύνη
Βεβαίως, οφείλουμε να μην συγχέουμε την εταιρική ευγένεια με την κοινωνική δικαιοσύνη. Μια δημόσια συγγνώμη δεν συνιστά αυτόματα απόδειξη ότι μια επιχείρηση προσφέρει αξιοπρεπείς μισθούς, διασφαλίζει ασφαλείς συνθήκες εργασίας ή σέβεται τα συλλογικά δικαιώματα. Ούτε μια επιτυχημένη εμπορική τακτική ισοδυναμεί αυτομάτως με κοινωνική ευαισθησία.
Η ουσία, ωστόσο, παραμένει: η επιχειρηματικότητα δεν είναι καταδικασμένη να λειτουργεί μονομερώς με τη λογική της βραχυπρόθεσμης μεγιστοποίησης του κέρδους, προσπερνώντας κάθε άλλη κοινωνική αξία.
Αυτό αγγίζει τον πυρήνα της σύγχρονης σοσιαλδημοκρατικής και αριστερής σκέψης. Δεν αρκεί η τυφλή εμπιστοσύνη στην «αυτορύθμιση» της αγοράς, ούτε η επαναπαυση στην ατομική ευαισθησία των επιχειρηματιών. Απαιτούνται:
- Ισχυροί ρυθμιστικοί θεσμοί,
- Κατοχυρωμένα εργατικά δικαιώματα,
- Θεσμικός κοινωνικός έλεγχος και διαφάνεια,
- Ένα κράτος που διασφαλίζει ότι η ανάπτυξη επιστρέφει ως όφελος στο κοινωνικό σύνολο.
Παράλληλα, είναι αναγκαία μια διαφορετική επιχειρηματική κουλτούρα — μια αντίληψη που αναγνωρίζει ότι η επιχείρηση αποτελεί ζωντανό οργανικό μέλος της κοινωνίας και όχι έναν απομονωμένο μηχανισμό παραγωγής υπεραξίας.
Το αποτύπωμα των απρόσωπων αγορών
Υπάρχει και μια επιπλέον παράμετρος: η ιδιοκτησία και ο έλεγχος.
Όταν η οικονομική δραστηριότητα συγκεντρώνεται σταδιακά στα χέρια απρόσωπων επενδυτικών κεφαλαίων, τα οποία ενδιαφέρονται αποκλειστικά για την απόδοση των δεικτών, το χάσμα μεταξύ επιχείρησης και κοινωνίας διευρύνεται. Οι αποφάσεις λαμβάνονται με γνώμονα τις απαιτήσεις των μετόχων και όλο και λιγότερο με τις πραγματικές ανάγκες της τοπικής ή εθνικής οικονομίας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ξένη επένδυση φέρει αρνητικό πρόσημο, ή ότι κάθε εγχώρια επιχείρηση επιδεικνύει αυτόματα υπευθυνότητα. Σημαίνει όμως ότι η λογοδοσία, ο έλεγχος και το μοντέλο ιδιοκτησίας διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο.
Η τελική αξιολόγηση ενός συστήματος
Το διακύβευμα δεν είναι απλώς ένας καπιταλισμός με «καλύτερους τρόπους» ή πιο ευγενικούς διευθύνοντες συμβούλους. Το ζητούμενο είναι μια οικονομία με δημοκρατικούς κανόνες, ουσιαστική κοινωνική ευθύνη και ενεργό συμμετοχή των εργαζομένων στις αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή τους.
Η ιστορία του παγωτού GariGarikun μάς υπενθυμίζει κάτι απλό αλλά θεμελιώδες: πίσω από κάθε οικονομική συναλλαγή υπάρχουν άνθρωποι. Ακόμη κι ένα παιδί που μετράει τα κέρματά του από το χαρτζιλίκι του στο ταμείο.
Και ίσως αυτό να είναι το τελικό κριτήριο αξιολόγησης κάθε οικονομικού συστήματος: όχι μόνο πόσο πλούτο παράγει, αλλά πώς συμπεριφέρεται σε εκείνους που τον δημιουργούν και σε εκείνους που τον έχουν πραγματικά ανάγκη.
