Η συμφωνία ΕΕ–MERCOSUR και τα όρια της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης

Εμπόριο, αγροτικές αντιδράσεις και η κοινωνική πρόκληση για την Ευρώπη

Τι είναι η συμφωνία ΕΕ–MERCOSUR και γιατί μας αφορά;

Η συμφωνία ΕΕ–MERCOSUR αποτελεί μια από τις πιο φιλόδοξες εμπορικές πρωτοβουλίες παγκοσμίως, συνδέοντας την Ευρωπαϊκή Ένωση με τη Βραζιλία, την Αργεντινή, την Ουρουγουάη και την Παραγουάη. Προβλέπει τη σταδιακή κατάργηση δασμών και εμπορικών φραγμών, κυρίως σε βιομηχανικά και αγροτικά προϊόντα.

Για την ΕΕ, η συμφωνία αποτελεί στρατηγικό πυλώνα γεωπολιτικής ισχύος και διαφοροποίησης των αλυσίδων εφοδιασμού. Ωστόσο, για τον αγροτικό κόσμο και τις τοπικές κοινωνίες, το εγχείρημα εγείρει κρίσιμα ερωτήματα: Ποιος ωφελείται τελικά από το ελεύθερο εμπόριο και ποιο είναι το κόστος της κοινωνικής συνοχής; Το διακύβευμα δεν είναι η απομόνωση, αλλά οι όροι της συμμετοχής μας στον παγκόσμιο χάρτη.

1. Παγκοσμιοποίηση και κοινωνικές ανισορροπίες

Οι σύγχρονες εμπορικές συμφωνίες δεν είναι απλές τεχνικές ρυθμίσεις, είναι εργαλεία που αναδιατάσσουν σχέσεις ισχύος και κοινωνικές ισορροπίες. Η παγκοσμιοποίηση αύξησε μεν τον συνολικό πλούτο, αλλά ταυτόχρονα βάθυνε το χάσμα των ανισοτήτων, τόσο μεταξύ κρατών όσο και στο εσωτερικό τους.

Η ιστορική εμπειρία της σοσιαλδημοκρατίας διδάσκει ότι το ελεύθερο εμπόριο είναι κοινωνικά αποδεκτό μόνο όταν συνοδεύεται από ισχυρούς μηχανισμούς αναδιανομής, προστασία της εργασίας και δημόσιες πολιτικές. Χωρίς αυτά τα αντισταθμίσματα, το κόστος της προσαρμογής μετακυλίεται δυσανάλογα στους ώμους των πιο αδύναμων.

2. Η δομική αντίφαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Η ΕΕ αποτελεί το πιο προηγμένο πείραμα οικονομικής ολοκλήρωσης, όμως χαρακτηρίζεται από μια εγγενή ασυμμετρία. Η ενοποίηση των αγορών προχωρά με πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα από την κοινωνική και δημοσιονομική σύγκλιση.

Από σοσιαλδημοκρατική σκοπιά, η συμφωνία με τη MERCOSUR αποκαλύπτει αυτό ακριβώς το έλλειμμα. Η ΕΕ κινδυνεύει να λειτουργεί πρωτίστως ως μια ένωση αγορών αντί για μια πλήρη κοινωνική ένωση. Η MERCOSUR αναδεικνύει αυτή την παθογένεια, καθώς διευρύνει τον ανταγωνισμό χωρίς να εξασφαλίζει επαρκή προστασία για όσους πλήττονται από τη νέα οικονομική πραγματικότητα.

3. Αγροτικές κινητοποιήσεις: Σύμπτωμα, όχι παρεξήγηση

Οι πρόσφατες αγροτικές κινητοποιήσεις στην Ευρώπη δεν αποτελούν άρνηση της προόδου ή της πράσινης μετάβασης. Είναι μια αντίδραση σε έναν αθέμιτο ανταγωνισμό. Οι Ευρωπαίοι παραγωγοί καλούνται να τηρήσουν αυστηρά περιβαλλοντικά και εργασιακά πρότυπα, ενώ την ίδια στιγμή η αγορά ανοίγει σε προϊόντα τρίτων χωρών που παράγονται με πολύ χαμηλότερα στάνταρ.

> Η κοινωνική συναίνεση υπονομεύεται όταν το κόστος της προσαρμογής επιβαρύνει μονομερώς  συγκεκριμένες ομάδες. Καμία μεταρρύθμιση –εμπορική ή περιβαλλοντική– δεν μπορεί να είναι βιώσιμη χωρίς κοινωνική δικαιοσύνη.

4. Η ελληνική διάσταση: Περιφέρεια, ευαλωτότητα και ο κίνδυνος για την παραγωγή

Για την Ελλάδα, το ζήτημα αγγίζει τον πυρήνα της εθνικής οικονομίας. Η ελληνική αγροτική παραγωγή, βασισμένη σε μικρομεσαίες εκμεταλλεύσεις με υψηλό κόστος παραγωγής, αδυνατεί να ανταγωνιστεί τις οικονομίες κλίμακας της Λατινικής Αμερικής.

Η συμφωνία δημιουργεί άμεσους κινδύνους σε ευαίσθητους τομείς

 * Κτηνοτροφία (Βόειο Κρέας): Η αθρόα εισαγωγή προϊόντων χαμηλού κόστους απειλεί την επιβίωση των Ελλήνων κτηνοτρόφων.

 * Πουλερικά και Ζάχαρη: Τομείς που ήδη πιέζονται, θα βρεθούν αντιμέτωποι με συνθήκες ασφυξίας.

 * Προστασία ΠΟΠ: Η κατοχύρωση εμβληματικών προϊόντων, όπως η Φέτα, στις αγορές της MERCOSUR παραμένει ένα κρίσιμο ερωτηματικό.

Αυτή η πίεση δεν απειλεί μόνο τα εισοδήματα, αλλά επιταχύνει τη δημογραφική αποψίλωση της ελληνικής υπαίθρου και βαθαίνει τις περιφερειακές ανισότητες. Μια σοσιαλδημοκρατική θέση απαιτεί ενεργή διαπραγμάτευση για τη θέσπιση «ρητρών καθρέφτη» (mirror clauses), ώστε κάθε εισαγόμενο προϊόν να τηρεί τις ίδιες ακριβώς προδιαγραφές με τα δικά μας.

5. Συμπέρασμα: Ολοκλήρωση με κοινωνικούς όρους ή κοινωνική αποδιάρθρωση;

Η συμφωνία ΕΕ–MERCOSUR λειτουργεί ως καθρέφτης της ευρωπαϊκής πορείας. Η Ευρώπη καλείται να επιλέξει ανάμεσα σε δύο δρόμους:

 * Μια ολοκλήρωση που περιορίζεται στη διεύρυνση των αγορών.

 * Μια ολοκλήρωση που ενσωματώνει την κοινωνική προστασία και τη δίκαιη κατανομή των βαρών.

Η σοσιαλδημοκρατική απάντηση δεν απορρίπτει το εμπόριο, αλλά του θέτει όρια. Το εμπόριο είναι μέσο για την ευημερία, όχι αυτοσκοπός. Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι «περισσότερη ή λιγότερη Ευρώπη», αλλά μια Ευρώπη που υπηρετεί τις ανάγκες των πολιτών της και προστατεύει την κοινωνική της βάση.

__________

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Ελληνική

• Τσούκαλης, Λ., Τι φταίει με την Ευρώπη;, Πόλις
• Μαυρουδέας, Σ., Πολιτική Οικονομία της ΕΕ, Τόπος
• ΙΝΕ/ΓΣΕΕ, Ετήσιες Εκθέσεις
• Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (Γραφείο Ελλάδας), εκθέσεις για MERCOSUR
• ΓΕΩΤ.Ε.Ε., παρεμβάσεις για αγροτική πολιτική

Γερμανική

• Habermas, J., Zur Verfassung Europas, Suhrkamp
• Streeck, W., Gekaufte Zeit, Suhrkamp
• Heinrich-Böll-Stiftung, αναλύσεις για EU–MERCOSUR
• Bundeszentrale für politische Bildung (bpb), EU-Handelspolitik